TOPLUM VE B?L?M > Edebiyat

?slamiyet Öncesi Türk Edebiyat? Tarihi

<< < (3/5) > >>

Mod_seval:
?lk Türk Destanlar?

1.Altay-Yakut: Yarad?l?? Destan?

2.Sakalar Dönemi: a. Alp Er Tunga Destan? b. ?u Destan?

3.Hun Dönemi: a. O?uz Ka?an Destan? b. Attila destan?

4.Köktürk Dönemi: a. Bozkurt Destan? b. Ergenekon Destan?

5.Uygur Dönemi: a. Türeyi? Destan? b. Göç Destan?


?slamiyet’in Kabulünden Sonraki Türk Destanlar?
1. Karahanl? Dönemi: Saltuk Bu?ra Han Destan?
2. K?rg?z Manas Destan?
3. Türk-Mo?ol: Cengiz-name
4. Tatar-K?r?m: Timur ve Edige Destanlar?
5. Selçuklu-Beylikler ve Osmanl? Dönemleri:
a. Seyyid Battal Gazi Destan?
b. Dani?mend Gazi Destan?
c. Köro?lu Destan?

Mod_seval:
Destan çe?itleri:

Destanlar, olu?um biçimlerine göre ikiye ayr?l?r:

1.Do?al(Tabiî) Destan: Önce bir ?air taraf?ndan söylenen, zamanla ?airi unutularak anonimle?en destanlard?r. Bunlar, dilden dile dola??rken büyük de?i?ikliklere u?rar. Mesela Ergenekon Destan? do?al destand?r.


2.Yapma (Sunî) Destan: Do?al destandan temel fark?, anonim nitelik ta??mamas?d?r. Bir ?air taraf?ndan, do?al destanlara benzetilerek yaz?l?r. Tasso’nun Kurtar?lm?? Kudüs, Faz?l Hüsnü Da?larca’n?n Üç ?ehitler Destan? adl? eserleri, birer yapma destand?r.

Mod_seval:
DESTAN: ?slamiyet öncesi sözlü edebiyat?n en yayg?n türüdür. Destanlar?n bir k?sm? evrenin, Dünya’n?n, insan?n nas?l olu?tu?unu anlat?r. Bir k?sm? ise, konular?n? tarihten, toplumu derinden etkileyen olaylardan al?r. Türk edebiyat?nda oldu?u gibi dünya edebiyat?nda da ilk edebi verimler olarak destanlar kar??m?za ç?kar.
Destanlar henüz akl?n ve bilimin toplum hayat?na tam anlam?yla hâkim olmad??? ilk ça?larda ortaya ç?km?? sözlü edebiyat ürünleridir. Milletleri derinden etkileyen tarihî ve sosyal olaylar? anlatan manzum ve mensur, edebî eserlere destan ad? verilir. Bu tür edebî eserler tabiî afetler (deprem, bula??c? hastal?k, kurakl?k, k?tl?k, yang?n vb.), göçler, sava?lar ve istilâlar gibi önemli olaylar?n etkisiyle tarihin eski ça?lar?nda meydana gelmi?tir.

Destanlar üç safhada olu?ur:
a) Do?u? safhas?: Bu safhada milletin hayat?nda iz b?rakan önemli tarihî ve sosyal olaylar, bu olaylar içinde yüceltilmi? efsanevî kahramanlar görülür.
b) Yay?lma safhas?: Bu safhada, söz konusu olay ve kahramanl?klar, sözlü gelenek yoluyla yay?l?r. Böylece bölgeden bölgeye ve nesilden nesle geçer.
c) Derleme (yaz?ya geçirme) safhas?: Bu safhada, sözlü gelenekte ya?ayan destan?, güçlü bir ?air, bir bütün hâlinde derleyip manzum olarak yaz?ya geçirir. Ço?u zaman bu destanlar?n kim taraf?ndan derlendi?i ve yaz?ya geçirildi?i belli de?ildir.

Destanlar?n genel özellikleri:
1. Anonimdirler.
2. Genellikle manzumdurlar. Az olmakla beraber naz?m-nesir kar???k olan destanlar da vard?r. Baz?lar?, manzum ?ekilleri unutularak günümüze nesir hâlinde ula?m??t?r.
3. Ola?an ve ola?anüstü olaylar iç içedir.
4. Destan kahramanlar? ola?anüstü özelliklere sahiptir.
5. Destanlar, tarihî ve sosyal olaylardan do?arlar. Bu eserlerde genellikle, yi?itlik, a?k, dostluk, ölüm ve yurt sevgisi gibi temalar i?lenir.

Bir edebiyat türü olan destan, zamanla as?l anlam?n? yitirmi?, â??k edebiyat?nda sava?lar?, ünlü ki?ileri, gülünç olaylar? anlatan eserlere de destan denilmi?tir.

Mod_seval:
?u destan? M.Ö. 330-327 y?llar?ndaki olaylarla ba?lant?l?d?r. Bu tarihlerde Makedonyal? ?skender, ?ran’? ve Türkistan’? istilâ etmi?ti. Bu dönemde Saka hükümdar?n?n ad? ?u idi. Bu Destan Türklerin ?skender’le mücadelelerini ve geriye çekilmeleri anlat?lmaktad?r. Do?uya çekilmeyen 22 ailenin Türkmen ad?yla an?lmalar? ile ilgili sebeb aç?klay?c? bir efsane de bu destan içinde yer almaktad?r. Ka?garl? Mahmud Divan ü Lügat-it Türk’de ?skender’den Zülkarneyn olarak bahsetmektedir. Destan?n tesbit edilebilen k?sa metni ?öyle özetlenebilir:

?skender, Türk memleketlerini almak üzere harekete geçti?inde Türkistan’da hükümdar ?u isminde bir gençti. ?skender’in gelip geçici bir ak?n düzenledi?ine inan?yordu. Bu sebeble de ?skender’le sava?mak yerine do?uya çekilme?i uygun bulmu?tu. ?skender’in yakla?t??? haberi gelince kendisi önde halk? da onu izleyerek do?uya do?ru yol ald?lar. Yirmi iki aile yurtlar?n? b?rakmak istemedikleri için do?uya gidenlere kat?lmad?lar.

Giden gurubun izlerini takip ederek onlara kat?lmaya çal??an iki ki?i bu 22 ki?iye rastlad?. Bunlar birbirleriyle görü?üp tart??t?lar. 22 ki?i bu iki ki?iye: “Erler ?skender gelip geçici bir ki?idir. Nas?l olsa gelip geçer , o sürekli bir yerde kalamaz. Kal aç” dediler. Bekle , e?len, dur anlam?na gelen “Kalaç” bu iki ki?inin soyundan gelen Türk boyunun ad? oldu. ?skender Türk yurtlar?na geldi?inde bu 22 ki?iyi gördü ve Türk’e benziyor anlam?nda ” Türk maned ” dedi. Türkmenlerin atalar? bu 22 ki?idir ve isimleri de ?skender’in yukar?daki sözünden kaynaklanm??t?r.

Asl?nda Türkmenler, Kalaçlarla birlikte 24 boydur ama Kalaçlar kendilerini ayr? kabul ederler. Hükümdar ?u Uygurlar?n yan?na gitti. Uygurlar gece bask?n? yaparak ?skender’in öncülerini bozguna u?ratt?lar. Sonra iskender ile ?u bar??t?lar. ?skender Uygur ?ehirlerini yapt?rd? ve geri döndü. Hükümdar ?u da Balasagun’a dönerek bugün ?u ad?yla an?lan ?ehri yapt?rd? ve buraya bir t?ls?m koydurttu.

Bugün de leylekler bu ?ehrin kar??s?na kadar gelir, fakat ?ehri geçip gidemezler. Bu t?ls?m?n etkisi hâlâ sürmektedir. Bu destana göre ?skender Türkistan’a geldi?inde Türkmenlerin d???ndaki Türkler do?uya çekilmi?lerdi. ?skender Türkistan’da mukavemetle kar??la?mam?? bu sebeble de ilerlememi?tir. Büyük ölçüde çad?rlarda ya?ayan Türkler ?skender’in seferinden sonra ?ehirler kurmu? ve yerle?ik hayat? geli?tirmi?lerdir.

Mod_seval:
Alp Er Tunga Destan?

Sakalar dönemine âit Alp Er Tunga ve ?u olmak üzere iki destan tesbit edilmi?tir.

Alp Er Tunga, M.Ö. VII. yüzy?lda ya?am?? kahraman ve çok sevilen bir Saka hükümdar?d?r.

Alp Er Tunga Orta Asya’daki bütün Türk boylar?n? birle?tirerek hâkimiyeti alt?na alm?? daha sonra Kafkaslar? a?arak Anadolu Suriye ve M?s?r’? fethetmi? ve Saka devletini kurmu?tur.

Alp Er Tunga’n?n hayat? sava?larla geçmi?tir. Uzun süre mücadele etti?i ?ranl? Medlerin hükümdar? Keyhusrev ‘in davetinde hile ile öldürülmü?tür.

Alp Er Tunga ile iranl? Med hükümdarlar? aras?ndaki bu mücadelelerin hat?ralar? uzun as?rlar hem Türkler hem ?ranl?lar aras?nda ya?at?lm??t?r.

Alp Er Tunga, Asur kaynaklar?nda Maduva, Heredot’ta Madyes, iran ve islâm kaynaklar?nda Efrasyab adlar?yla an?lmaktad?r. Orhun Yaz?tlar?nda “Dokuz O?uzlar” aras?nda “Er Tunga” ad?na yap?lan “yu?” merasiminden söz edilmektedir. Turfan ?ehrinin bat?s?nda bulunan “Bezegelik” mabedinin duvar?nda da Alp Er Tunga’n?n kanl? resmi bulunmaktad?r. “Divan ü Lügat-it Türk” ün yazar? Ka?garl? Mahmud’a ve ” Kutadgu Bilig” yazar? Yusuf Has Hacip’e göre “Alp Er Tunga” iran destan? “?ehname” deki büyük ve efsanevî Turan hükümdar? “Efrasiyab”d?r.

Divan ü Lûgat-it Türk’de Turan hükümdarl???n?n merkezi olarak “Ka?gar” ?ehri gösterilmektedir. islâmiyeti kabul etmi? olan Karahanl? devleti hükümdarlar? da kendilerinin “Efrasyap” sülalesinden geldiklerine inanm??lar ve bunu ifade etmi?lerdir. Mo?ol tarihçisi Cüveyni de Uygur devletinin hükümdarlar?n?n da Efrasyap soyundan oldu?unu yazmaktad?r.

?ecere-i Terakime’ye göre Selçuklu Sultanlar? kendilerini Efrasyab soyundan kabul ederlerdi. Ruslar?n Yakut ad?n? verdi?i Türk gurup asl?nda kendilerine Saka dediklerini söylemi?lerdir. Tarih içinde kayboldu?unu dü?ündü?ümüz Saka Türklerinin az da olsa bir bölümünün bugün hayatiyetlerini sürdürmeleri pek çok meselenin yeniden ara?t?r?larak do?rular?n ortaya ç?kmas?na yard?mc? olabilecektir. Tarihçi Mesudî de M.S.7. yüzy?l?n ba??ndaki Köktürk hakan?n?n “Efrasyab” soyundan oldu?unu yazmaktad?r.

Bütün bu bilgilerden hareketle “Tunga Alp” le ilgili efsanelerin Kök Türklerden önce do?u ve orta Tiyan?an alan?nda ya?ayan Türkler aras?nda meydana geldi?ini ve bu destan?n daha sonralar? Kök Türk ve Uygurlar aras?nda ya?ayarak devam etti?ini göstermektedir.

Alp Er Tunga destan?n?n metni bu güne ula?amam??t?r. Bir k?sm?ndan yukar?da bahsetti?imiz kaynaklarda bu de?erli Saka hükümdar? ve kahraman? hakk?nda bilgiler ve bir de sagu (a??t) tesbit edilmi?tir:

Alp Er Tunga Öldü mü
Dünya sahipsiz kald? m?
Korkak öcünü ald? m?
?imdi yürek y?rt?l?r

Felek yarar gözetti
Gizli tuzak uzatt?
Beylerbeyini kapt?
Kaçsa nas?l kurtulur
Erler kurt gibi uludular
H?çk?r?p yaka y?rtt?lar
Ac? seslerle ba??rd?lar
A?lamaktan gözleri kapand?

Be?ler atlar?n? yordular
Kayg? onlar? durdurdu
Benizleri yüzleri sarard?
Safran sürülmü? gibi oldular

Kutadgu Bilig’de “Alp Er Tunga” hakk?nda ?u bilgi verilmektedir: E?er dikkat edersen görürsün ki dünya beyleri aras?nda en iyileri Türk beyleridir. Bu Türk beyleri aras?nda ad? me?hur ikbali aç?k olan? Tonga Alp Er idi. O yüksek bilgiye ve çok faziletlere sahip idi. Ne seçkin, ne yüksek, ne yi?it adam idi ; zaten âlemde ferasetli insan bu dünyaya hâkim olur.

?ranl?lar ona Efrasiyap derler; bu Efrasiyap ak?nlar haz?rlay?p ülkeler zaptetmi?tir. Dünyaya hâkim olmak ve onu idare etmek için pek çok fazilet, ak?l ve bilgi lâz?md?r. ?ranl?lar bunu kitaba geçirmi?lerdir. Kitapta olmasa onu kim tan?rd?.” Bugünkü bilgilerimize göre Alp Er Tunga ile ilgili en geni? bilgi ?ran destan? ?ehname’de tesbit edilmi?tir.

?ehnamenin ba?l?ca konular?ndan biri ?ran -Turan sava?lar?d?r. Bu destana göre en büyük Turan kahraman? önce ?ehzade sonra hükümdar olan Efrasyap’t?r. ?ehname’deki Alp Er Tunga ile ilgili bilgiler ?öyle özetlenebilir: “Turan ?ehzadesi Efrasyap babas?n?n iste?i üzerine ?ran’a harp açt?. iki ordu Dihistan’da kar??la?t?lar. Boyu servi, gö?sü ve kollar? arslan gibi ve fil kadar kuvvetli olan Efrasyap, iranl?’lar? yendi. iran padi?ah? Efrasyap’a esir dü?tü. ?ran’?n ilk intikam?n? o zaman ?ran’a ba?l? olan Kabil Padi?ah? Zal ald?. Zal ba?ar?l? olmas?na ra?men ?ran ?ah?n?n öldürülmesini engelleyemedi.

Efrasyab ?ran’? ele geçirmek için yeni bir sava? açt?. ?ran’?n yeti?tirdi?i en büyük kahramanlardan Zal o?lu Rüstem Efrasyab’?n üzerine yürüdü.. Efrasyab ile Zal o?lu Rüstem aras?nda bitmez tükenmez sava?lar yap?ld?. ?ran taht?nda bulunan Keykâvus, hem o?lu Siyavu?’u hem de Zal o?lu Rüstem’i dar?ltt?. Siyavu? Efrasyap’a s???nd? . Siyavu?’un Turan’da bulundu?u s?rada evlendi?i Türk beyi Piran’?n k?z?ndan bir o?lu oldu. Siyavu? o?luna babas? Keyhusrev’in ad?n? verdi.

Efrasyab uzun y?llar Turan’da hükümdarl?k etti. ?ran’lalar Siyavu?’un o?lu Keyhusrev’i kaç?rarark iran taht?na oturttular. Keyhusrev Zalo?lu Rüstem’le i?birli?i yapt? ve Turan ordular?n? yendi. Keyhusrev ile Efrasyap defalarca sava?t?lar. Sonunda ordusuz kalan Efrasyap Keyhusrev’in adamlar? taraf?ndan öldürüldü.

?ehnamede Efrasyap ad?yla an?lan Turan hükümdar? Alp Er Tunga’n?n ?ran hükümdarlar?na s?k s?k yenildi?i anlat?lmaktad?r. Ancak iran Turan sava?lar?nda iran hükümdarlar? sürekli de?i?mi? 140 y?l ya?ad??? rivayet edilen Alp Er Tunga ise mücadeleye devam etmi?tir. Bu durum Efrasyap’?n ba?ar?s?z olmad???n? gösterir. Gerçek destan metni bulundu?u takdirde bu destanla ilgili daha sa?l?kl? de?erlendirmeler yap?labilir.

Kaynaklar: Edebiyatforumu.com

Navigasyon

[0] Mesajlar

[#] Sonraki Sayfa

[*] Önceki Sayfa

Sitemap 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 
Tam sürüme git